بود و با فرهنگ و دانش و تمدن اروپائى آشنائيها يافته بود و توانسته بود كه ذوق و شوق علمى بسيار ، از مردمان آن ديار به دست آورد و مقدارى از راه و رسمى را كه در امور تحقيقى در پاريس ديده بود در تهران به كار بندد و يك رشته كتب مفيد تأليف و ترجمه كند . « 3 » شهرتى بسزا دارد كه « المآثر و الآثار » تأليف اعتماد السلطنه نيست . هم درست است و هم درست نيست . طبيعى است كه چنين كتابى زادهء انديشه و پروردهء دست يك نفر نيست و داراى اطلاعات و اخبارى است كه هريك از آن‌ها از جايى و كسى به دست آمده است . مؤلف ناگزير از آن بوده است كه مطالب زيادى را از اطراف و اكناف در جمع آورد و روزنامه‌ها و گزارشهايى چند را ببيند و سبك سنگين كند و در نهايت به رشتهء نگارش بكشد و چون اعتماد السلطنه وزير دار التأليف و دار الترجمه و دار الطباعهء وقت بود افراد متعدد و قابل و مستعد در زير دست خود داشت و از آن اشخاص مىخواست كه مطالب را براى او استخراج و تنظيم و تهيه كنند . اما واضح است كه مؤلف چنين كتابها ، آن هم در دورهء استبداد ناصرى ، كه مديرى ادارهء انطباعات را بر عهده داشته و خود دايركننده و مسؤول ادارهء سانسور در مملكت بود ناگزير از آن مىبوده كه سطر به سطر نوشته‌ها را بخواند و متن را از آنچه كه ممكن است به تريج قباى كسى بربخورد بپيرايد و آنچه را كه لازم مىداند در آن بنگارد تا فرداى انتشار كتاب دچار رنجش وزيران و عالمان و اميران و مآلا خشم شاه نشود و من ترديد ندارم كه اعتماد السلطنه از باى بسم الله تا تاى تمت اين كتاب را خوانده و بسيارى از مطالب كتاب را خود نوشته است . مثال مىآورم : - دربارهء حاجى ملا على كنى عالم متنفذ و متمول مىنويسد : « جمعى از معاصرين در حق وى گستاخى مىكردند و بىباكى مىورزيدند كه او را مآلا و حالا هرگونه

--> ( 3 ) - فهرست كتب چاپ شدهء او در مراجع هست . فهرستى از كتابهاى چاپ نشده‌اش را در مقدمهء « روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه » آورده‌ام و اينك نام چند كتاب ديگر چاپ نشدهء او را كه بعد به دست آورده‌ام درينجا ثبت مىكنم . - احوال بلوك مال امير در 1302 ( كتابخانهء ملى شمارهء 890 ، فهرست 2 : 623 ) - اصطلاحات فرانسه ( فهرست كتابخانهء ملى ، 4 : 301 ) - تاريخ آستانهء عراق ( فهرست كتابخانهء ملى ، 1 : 172 ) - تاريخ سلاطين عثمانى ( فهرست كتابخانهء ملى 1 : 429 ) - تاريخ قياصره از سوئتن ايتاليايى ( فهرست كتابخانهء سلطنتى ، جلد تاريخ ، ص 362 ) - ترجمهء سفرنامهء دهوسه در جنوب ايران ( كتابخانهء ملى ملك شمارهء 3823 و كتابخانهء ملى 4 : 83 ) . افضل الملك قسمتهاى زيادى از آن را در كتاب « افضل التواريخ » آورده است . - جغرافياى طالقان ( فهرست كتابخانهء ملى ، 1 : 51 ) - شرح حال و مدفن صدر الدين حموى ( فهرست آستان قدس رضوى ، جلد نهم ، صفحهء 4 ) - قيراط الماس في ترجمهء سلماس ( فهرست كتابخانهء ملى ، 1 : 378 ) - كاشف الكروب فى تاريخ الغرب ( فهرست كتابخانهء ملى ، 4 : 258 و 262 ) - كشف الغرائب ( كشف آمريكا ) ( فهرست كتابخانهء سلطنتى ، جلد تاريخ ، ص 375 ) - مسافرت طور سينا ( فهرست كتابخانهء ملى ، 1 : 398 ) - ملا جعفرى خروس‌باز ( فهرست كتابخانهء ملى ، 1 : 408 ) - يزمتى ( فهرست كتابخانهء ملى ، 4 : 79 )